เทคนิคจำโครงสร้างคณะกรรมการในกฎหมายสอบราชการ: สูตรจัดกลุ่ม จำแม่น ไม่สับสน

ทำไมเรื่อง "คณะกรรมการ" ในกฎหมายสอบราชการ ถึงเป็นฝันร้ายของคนเตรียมสอบ?

สวัสดีครับเพื่อนๆ ที่กำลังตั้งใจอ่านหนังสือสอบราชการทุกคน ผมเชื่อว่าหนึ่งในหมวดวิชาที่ทำให้หลายคนปวดหัวที่สุดเวลาอ่านกฎหมาย ไม่ว่าจะเป็น พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน, พ.ร.บ. ข้อมูลข่าวสารของราชการ หรือ พ.ร.บ. วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง ก็คือเรื่อง "โครงสร้างคณะกรรมการ" ครับ

ลองนึกภาพตามผมนะครับ เปิดไป พ.ร.บ. แรกเจอ "คณะกรรมการ ก.พ.ร." พอเปิดไปอีก พ.ร.บ. เจอ "คณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ" พออ่านไปอีกนิดเจอ "คณะกรรมการวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง" แต่ละชุดมีประธานไม่เหมือนกัน กรรมการโดยตำแหน่งมาจากคนละกระทรวง แถมจำนวนกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิและวาระการดำรงตำแหน่งก็แตกต่างกันอีก อ่านไปเรื่อยๆ หัวเริ่มหมุน พอเข้าห้องสอบ เจอคำถามว่า "ใครเป็นประธาน?" หรือ "กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิมีกี่คน?" สมองเราก็เริ่มตีกันจนมั่วไปหมด

แต่ผมอยากจะบอกข่าวดีครับ ข้อสอบเรื่องคณะกรรมการเนี่ย ถ้าเราจับทางถูก มันคือ "ข้อสอบแจกแต้ม" ดีๆ นี่เอง เพราะข้อสอบประเภทนี้เป็นข้อเท็จจริงทางกฎหมายแบบเป๊ะๆ ไม่มีมุมมองซับซ้อนให้ตีความเหมือนข้อสอบกรณีศึกษา ถ้าจำได้คือได้คะแนนทันที! ในบทความนี้ ผมเลยตั้งใจนำเสนอ "สูตรจัดกลุ่มโครงสร้างคณะกรรมการ" ที่ผมเคยใช้และแนะนำลูกศิษย์จนสอบติดมาแล้วหลายคน รับรองว่าถ้าอ่านจบและลองนำไปปรับใช้ กฎหมายที่เคยซับซ้อนจะกลายเป็นภาพรวมที่จำง่ายขึ้นทันทีครับ

สูตรที่ 1: ถอดรหัสโครงสร้างแบบ "4 เสาหลัก" (Standard 4-Pillar Model)

ก่อนที่เราจะไปจัดกลุ่ม พ.ร.บ. ต่างๆ เราต้องเข้าใจก่อนว่า คณะกรรมการตามกฎหมายส่วนใหญ่ในระบบราชการไทย ถูกออกแบบมาด้วยโครงสร้างพื้นฐานที่คล้ายกันมากครับ ผมขอเรียกว่า "สูตร 4 เสาหลัก" ซึ่งประกอบด้วย:

1. ประธานกรรมการ: ผู้ดำรงตำแหน่งสูงสุดในคณะกรรมการชุดนั้น
2. กรรมการโดยตำแหน่ง (Ex-officio Members): คนที่ได้เป็นกรรมการเพราะตำแหน่งหน้าที่ทางราชการบังคับไว้ ไม่ต้องผ่านการคัดเลือก
3. กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ (Qualified Members): ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านที่แต่งตั้งเข้ามา ส่วนใหญ่ต้องมาจากบุคคลภายนอกหรือผู้มีความรู้ความเชี่ยวชาญ
4. เลขานุการและผู้ช่วยเลขานุการ: ผู้ทำหน้าที่ประสานงานและจัดทำเอกสารการประชุม

เวลาคุณอ่านกฎหมายฉบับไหนก็ตาม อย่าเพิ่งไปท่องเนื้อหาทีละบรรทัด ให้เอาโครงสร้าง 4 เสาหลักนี้ตั้งไว้ในหัวก่อน แล้วค่อย "หยอด" รายชื่อหรือตำแหน่งลงไปในแต่ละช่อง การทำแบบนี้จะทำให้สมองของเราจัดเก็บข้อมูลเป็นหมวดหมู่ ไม่กองทับกันเป็นขยะความจำครับ

สูตรที่ 2: จัดกลุ่มตาม "ลำดับชั้นอำนาจ" (Hierarchical Grouping)

เทคนิคสำคัญที่จะทำให้คุณไม่สับสนว่าใครเป็นประธานกรรมการใน พ.ร.บ. ไหน คือการดู "ระดับของกฎหมายและขอบเขตอำนาจ" ครับ โดยปกติแล้ว คณะกรรมการในกฎหมายสอบราชการจะแบ่งออกเป็น 3 ระดับใหญ่ๆ ดังนี้:

1. คณะกรรมการระดับนโยบายแห่งชาติ (National Level)

คณะกรรมการกลุ่มนี้จะมีอำนาจครอบคลุมทุกกระทรวง ทรวง กรม มักดูแลภาพรวมของประเทศ เช่น คณะกรรมการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ หรือ คณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ (ก.พ.ร.)

• ใครคือประธาน?: มักจะเป็น นายกรัฐมนตรี หรือ รองนายกรัฐมนตรี ที่ได้รับมอบหมาย
• กรรมการโดยตำแหน่ง: มักจะเป็น ปลัดกระทรวงระดับหัวหน้าส่วนราชการ เช่น ปลัดกระทรวงการคลัง, เลขาธิการ ก.พ., เลขาธิการกฤษฎีกา, ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ
• ข้อสังเกต: ถ้าเป็นองค์กรระดับใหญ่ของประเทศ ให้เดาตัวเลือกที่เป็น "นายกรัฐมนตรี" ไว้ก่อนเลยครับ

2. คณะกรรมการระดับกระทรวงหรือเฉพาะด้าน (Ministry Level)

เป็นคณะกรรมการที่ดูแลงานเฉพาะทาง แต่มีผลบังคับใช้กับทุกหน่วยงานรัฐ เช่น คณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ หรือ คณะกรรมการวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง

• ใครคือประธาน?: มักจะเป็น รัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี, รัฐมนตรีว่าการกระทรวง หรือผู้ทรงคุณวุฒิที่นายกรัฐมนตรี/ครม. แต่งตั้ง
• กรรมการโดยตำแหน่ง: มักจะเป็น ปลัดกระทรวงที่เกี่ยวข้อง direct กับเรื่องนั้นๆ หรือหัวหน้าส่วนราชการระดับกรม

3. คณะกรรมการระดับกรมหรือระดับปฏิบัติงาน (Department Level)

เน้นการบริหารงานภายในกรม หรือการกำกับดูแลงานเฉพาะพื้นที่

• ใครคือประธาน?: มักจะเป็น อธิบดี หรือ ปลัดกระทรวง (กรณีเป็นงานสำคัญของกระทรวง)
• กรรมการโดยตำแหน่ง: มักจะเป็น รองอธิบดี, ผู้อำนวยการกอง หรือผู้บังคับบัญชาภายในหน่วยงานนั้น

ตัวอย่างการนำไปใช้: ถ้าข้อสอบถามว่า ประธานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการคือใคร? ให้คุณคิดทันทีว่า นี่คือกฎหมายกลางที่บังคับใช้ทุกหน่วยงาน แต่เป็นงานเฉพาะด้าน ดังนั้น ประธานจึงไม่ใช่ตัวนายกรัฐมนตรีโดยตรง แต่เป็น "รัฐมนตรีที่นายกรัฐมนตรีมอบหมาย" นั่นเองครับ

สูตรที่ 3: ตารางเปรียบเทียบ "ผู้ทรงคุณวุฒิ" และ "วาระการดำรงตำแหน่ง"

จุดที่ข้อสอบชอบเอามา "แกง" พวกเรามากที่สุด คือเรื่อง จำนวนกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ และ วาระการดำรงตำแหน่ง ครับ เพราะมันเป็นตัวเลขที่ใกล้นัยสำคัญกันมาก ผมแนะนำให้เพื่อนๆ สร้างตารางสรุปเปรียบเทียบ พ.ร.บ. ที่ออกสอบบ่อยไว้ดูขนานกัน ดังนี้ครับ:

1. วาระการดำรงตำแหน่ง (ปี)

โดยทั่วไป คณะกรรมการในกฎหมายไทยจะมีวาระดำรงตำแหน่งหลักๆ อยู่ 3 รูปแบบ:

• วาระ 2 ปี: เช่น คณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ (จำง่ายๆ ว่า เรื่องข่าวสารมาไวไปไว วาระแค่ 2 ปี)
• วาระ 3 ปี: เป็นวาระมาตรฐานของ พ.ร.บ. หลายฉบับ เช่น คณะกรรมการวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง, คณะกรรมการความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ (ในส่วนของกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ)
• วาระ 4 ปี: มักใช้กับคณะกรรมการบริหารงานบุคคล หรือคณะกรรมการในองค์กรอิสระ/มหาวิทยาลัย เช่น กรรมการ ก.พ.ร. (ผู้ทรงคุณวุฒิ)

ข้อควรรู้เพิ่มเติม: มักมีข้อความต่อท้ายว่า "และอาจได้รับแต่งตั้งอีกได้ แต่จะดำรงตำแหน่งติดต่อกันเกิน... วาระไม่ได้" (ส่วนใหญ่มักกำหนดไว้ไม่เกิน 2 วาระติดต่อกัน) ตรงนี้ต้องเช็กจุดเล็กๆ ในแต่ละ พ.ร.บ. ให้ดีครับ