ไขข้อข้องใจจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ: 5 เรื่องที่ข้าราชการใหม่ต้องรู้ ป้องกันผิดวินัย

ก้าวแรกในชีวิตราชการ กับภารกิจที่ไม่มีใครหลีกเลี่ยงพ้น

ขอแสดงความยินดีกับน้องๆ ข้าราชการใหม่ทุกคนที่ผ่านการสอบแข่งขันจนได้เข้ามาสวมชุดกากีอย่างสมภาคภูมิครับ ในช่วงแรกของการทำงาน นอกจากเรื่องของการปรับตัวเข้ากับวัฒนธรรมองค์กรและภาระงานตามตำแหน่งแล้ว มีอีกสิ่งหนึ่งที่ข้าราชการบรรจุใหม่หลายคนมักจะกังวลและพรั่นพรึงมากที่สุด นั่นคือ "งานจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ"

หลายคนอาจจะคิดว่า "ผมจบสาขาอื่นมา ไม่ได้จบบัญชีหรือกฎหมาย คงไม่ต้องยุ่งกับเรื่องพัสดุหรอก" แต่ในความเป็นจริงของชีวิตราชการ ไม่ว่าคุณจะดำรงตำแหน่งนักวิเคราะห์นโยบายและแผน นิติกร นักจัดการงานทั่วไป หรือนักวิชาการสาขาใดก็ตาม วันหนึ่งคำสั่งแต่งตั้งให้เป็น "คณะกรรมการตรวจรับพัสดุ" หรือ "ผู้กำหนดขอบเขตของงาน (TOR)" จะต้องเดินทางมาถึงโต๊ะทำงานของคุณอย่างแน่นอนครับ และถ้าเราไม่เข้าใจหลักการพื้นฐานที่ถูกต้อง ความรู้เท่าไม่ถึงการณ์แค่นิดเดียวก็อาจนำไปสู่การถูกตั้งกรรมการสอบข้อเท็จจริง สอบวินัย หรือร้ายแรงที่สุดคือถูกดำเนินคดีทั้งทางแพ่งและอาญาได้เลย

ในฐานะรุ่นพี่ที่เห็นทั้งคนที่ทำงานพัสดุได้อย่างราบรื่น และคนที่ต้องเดือดร้อนเพราะความละเลย วันนี้ผมจึงตั้งใจสรุป 5 เรื่องสำคัญเกี่ยวกับกฎหมายและระเบียบการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐที่ข้าราชการใหม่ต้องรู้ เพื่อเป็นเกราะคุ้มกันให้ทุกคนทำงานได้อย่างถูกต้อง ปลอดภัย และสบายใจครับ

ทำความเข้าใจโครงสร้าง: กรมบัญชีกลาง กับบทบาทผู้กำกับดูแลระบบพัสดุ

ก่อนจะไปดูรายละเอียด 5 ข้อห้ามและแนวปฏิบัติ เราต้องเข้าใจก่อนว่ากฎหมายหลักที่ควบคุมการทำงานส่วนนี้คือ พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 โดยมีหน่วยงานหลักอย่าง กรมบัญชีกลาง สังกัดกระทรวงการคลัง เป็นผู้กำกับดูแล ออกระเบียบ ข้อบังคับ และตีความกฎหมายผ่านคณะกรรมการวินิจฉัยปัญหาการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ

กรมบัญชีกลางมีหน้าที่ดูแลระบบ e-GP (Electronic Government Procurement) ซึ่งเป็นระบบจัดซื้อจัดจ้างอิเล็กทรอนิกส์ที่ทุกหน่วยงานรัฐต้องใช้ เพื่อสร้างความโปร่งใสและตรวจสอบได้ ดังนั้น ไม่ว่าเราจะทำรายการอะไรลงไปในระบบ ข้อมูลทั้งหมดจะถูกบันทึกไว้อย่างเป็นระบบและไม่สามารถแอบแก้ไขย้อนหลังได้โดยไร้ร่องรอย การทำงานเกี่ยวกับพัสดุจึงต้องอ้างอิงระเบียบของกรมบัญชีกลางเป็นหลักเสมอครับ

5 เรื่องที่ข้าราชการใหม่ต้องรู้ ป้องกันการถูกสอบวินัย

1. รู้จักบทบาท "กรรมการตรวจรับพัสดุ" เกราะคุ้มกันหรือดาบสองคม?

คำสั่งยอดฮิตที่น้องใหม่มักได้รับคือการถูกแต่งตั้งเป็น "คณะกรรมการตรวจรับพัสดุ" ซึ่งกฎหมายกำหนดให้มีหน้าที่ตรวจรับพัสดุ งานจ้าง หรือการก่อสร้าง ให้เป็นไปตามสัญญาหรือข้อตกลงที่ทำไว้

สิ่งที่ต้องจำให้ขึ้นใจคือ "ตรวจรับตามสเปกจริงเท่านั้น" เมื่อได้รับแต่งตั้ง สิ่งแรกที่ต้องทำไม่ใช่การรอไปเซ็นชื่อวันส่งมอบงาน แต่คือการเอาสัญญา เอกสารคุณลักษณะเฉพาะ (TOR) หรือใบเสนอราคามาอ่านให้ละเอียดทุกตัวอักษร ของที่ผู้ขายนำมาส่งต้องตรงตาม TOR ทุกประการ ทั้งยี่ห้อ รุ่น ขนาด ปริมาณ และคุณภาพ หากไม่ตรงแม้แต่นิดเดียว ห้ามเซ็นรับโดยเด็ดขาด การเซ็นรับของที่ไม่ตรงสเปกด้วยความเกรงใจคู่สัญญาหรือผู้บังคับบัญชา คือจุดเริ่มต้นของการถูกตั้งกรรมการสอบวินัยร้ายแรงฐานละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ครับ

2. "การแบ่งซื้อแบ่งจ้าง" กับดักร้ายแรงที่มักตกเป็นเหยื่อโดยไม่รู้ตัว

ตามพระราชบัญญัติฯ พ.ศ. 2560 การจัดซื้อจัดจ้างที่มีวงเงินเล็กน้อย (ไม่เกิน 500,000 บาท) กฎหมายอนุญาตให้ใช้วิธี "เฉพาะเจาะจง" ได้ ซึ่งมีความสะดวกและรวดเร็วกว่าวิธีประกาศเชิญชวนทั่วไป (e-bidding)

แต่สิ่งที่กฎหมายห้ามเด็ดขาดคือ "การแบ่งซื้อหรือแบ่งจ้าง" หมายถึง การนำวงเงินงบประมาณโครงการเดียวกัน ซึ่งเดิมมีวงเงินรวมเกิน 500,000 บาท มาแยกซอยเป็นสัญญาเล็กล็กหลายๆ สัญญา เพื่อหลีกเลี่ยงการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธี e-bidding ตัวอย่างเช่น มีงบปรับปรุงห้องประชุม 800,000 บาท แต่กลับซอยเป็นงานซ่อมระบบไฟ 400,000 บาท และงานทำพื้น 400,000 บาท โดยทำในเวลาใกล้เคียงกันเพื่อใช้วิธีเฉพาะเจาะจง แบบนี้ถือว่ามีความผิดชัดเจน แม้ผู้บังคับบัญชาจะสั่งให้ทำ ก็ต้องทัดทานและทำบันทึกข้อความแย้งไว้เสมอครับ

3. การกำหนดขอบเขตของงาน (TOR) ต้องโปร่งใส ห้าม "ล็อคสเปก"